Granat Bohemian, biến loại pyrop chứa crom của đá quý nhóm granat, được tìm thấy trong một số đồ trang sức có niên đại từ Thời kỳ Di cư (khoảng năm 400 – 600 Sau Công Nguyên). Sau đó, chỉ còn lại một số lượng nhỏ trang sức có gắn  granat Bohemian từ thời Trung Cổ (kéo dài đến khoảng năm 1500 Sau Công Nguyên).

Cho đến nay, vị trí chính xác của các mỏ đã từng khai thác loại granat này vẫn chưa được xác định rõ. Agricola là người đầu tiên đề cập đến những khu vực xuất hiện cụ thể của granat Bohemian trong nghiên cứu của ông vào năm 1546.

Theo những nghiên cứu đến hiện nay, có ba khu vực thuộc Vương quốc Bohemia trước đây, nay nằm trong lãnh thổ Cộng hòa Séc, từng trở thành những nguồn cung cấp quan trọng granat thô đạt chất lượng đá quý,đó là vùng cao nguyên trung Bohemia, khu vực Podkrkonoší và vùng Kolín (Hình 1).

Hình 1: Các vùng hành chính của Cộng hòa Séc và vị trí của những khu vực lịch sử quan trọng nhất từng cung cấp granat đạt chất lượng đá quý:

1. Cao nguyên Trung Bohemia, phía tây bắc Praha;
2. Khu vực Podkrkonoší, phía đông bắc Praha; và
3. Vùng Kolín, phía đông nam Praha

Địa điểm quan trọng nhất nằm tại vùng cao nguyên trung Bohemia, nơi cung cấp pyrop chứa crom trong suốt nhiều thế kỷ, trải rộng trên diện tích khoảng 70 km² (Hình 2).

Sản lượng khai thác tại ba khu vực khác nhau ở Bohemia trong thế kỷ 19 và 20 có nhiều biến động, khi tăng khi giảm. Tuy nhiên, trong vài thập kỷ gần đây, tại một số địa điểm riêng biệt thuộc các khu vực này vẫn diễn ra hoạt động khai thác bằng thiết bị hiện đại.

Hình 2: Bản đồ vùng khai thác granat Bohemian tại cao nguyên trung Bohemia; theo Kunz (1893).

Hoạt động gia công và chế tác đá quý tại vùng Breisgau, đặc biệt là ở Freiburg và thị trấn nhỏ Waldkirch, phía bắc Freiburg, đã xuất hiện từ cuối thế kỷ 14 hoặc đầu thế kỷ 15. Thành phố Freiburg thuộc lãnh thổ do các Công tước Áo kiểm soát từ năm 1368, trong khi Vương quốc Bohemia từ năm 1526 trở đi được cai trị bởi vương triều Habsburg.

Do đó, khi Bohemia trở thành một phần của Đại Công quốc Áo (Archduchy of Austria) dưới sự cai trị của nhà Habsburg, ngành công nghiệp chế tác đá quý đã được hình thành tại vùng Breisgau từ hơn 100 năm trước. Người ta cho rằng đây là nguyên nhân chính khiến hoạt động chế tác granat Bohemian với số lượng lớn bắt đầu phát triển tại vùng Breisgau, bởi khi đó các khu vực khai thác và  vùng đã có truyền thống, kinh nghiệm trong nghề chế tác đá quý đều nằm dưới sự cai trị của cùng một vương triều.

Tuy nhiên, thời điểm bắt đầu hoạt động chế tác granat tại Freiburg và Waldkirch vẫn chưa được xác định một cách chính xác. Granat lần đầu tiên được đề cập như một loại vật liệu dùng để chế tác trong một văn bản năm 1544, trong đó quy định các quy tắc và điều lệ quản lý ngành công nghiệp chế tác đá quý tại cả Freiburg và Waldkirch.

Các kỹ thuật được sử dụng để cắt mài những hạt granat Bohemian có kích thước nhỏ, thường dưới 8 mm, trên những bánh xe bằng đá có kích thước lớn có thể quay tròn (Hình 3), cũng như kỹ thuật khoan các hạt granat thô phần lớn có kích thước nhỏ, đều được giữ bí mật. Sự bảo mật này, đã tạo nên một kỹ thuật độc quyền gần như hoàn toàn cho vùng Breisgau cho đến giữa thế kỷ 18, mặc dù các khu vực khai thác tại Bohemia nằm cách vùng Breisgau hơn 500 km.

Hình 3: Cắt mài vật liệu đá quý trên những bánh xe bằng đá có kích thước lớn có thể quay tròn, trong đó người thợ cắt mài nằm sấp phía trước bánh xe; theo Collini (1777).

Ngoại lệ đáng chú ý duy nhất đối với kỹ thuật độc quyền này là Thành trì của Đế chế Nuremberg, nơi Claudius vom Creutz đã phát triển một kỹ thuật cắt mài granat Bohemian và gắn các viên đá quý chế tác kiểu hoa hồng (rose cut) lên các nền kính, chẳng hạn như những chiếc cốc thủy tinh chạm khắc và ly thủy tinh có chân (Hình 4), bằng các lớp thuỷ tinh chì có nhiệt độ nóng chảy thấp làm chất cố định.

Creutz cùng một số người kế nhiệm ông đã được Hoàng đế ban đặc quyền, tương đương với bằng sáng chế ngày nay, vào các năm 1591, 1653 và 1714. Khoảng từ năm 1750, nhiều thợ cắt mài garnet từ Freiburg và Waldkirch đã cùng gia đình di chuyển đến Bohemia. Kết quả là những kiến thức và kỹ thuật cần thiết cho việc cắt mài và khoan granat đã được truyền từ vùng Breisgau sang Bohemia. Do đó số lượng thợ cắt mài đá quý tại Breisgau ngày càng giảm, trong khi ngành cắt mài đá quý tại Bohemia lại không ngừng phát triển. Trong nửa sau thế kỷ 19, đã có hơn 3.000 thợ cắt mài đá quý làm việc tại đây.

Hoạt động cắt mài đá quý tại Freiburg đã hoàn toàn chấm dứt trước năm 1800. Sang thế kỷ 19, ngành cắt mài granat tại vùng Breisgau chỉ còn tồn tại ở thành phố Waldkirch, nơi hai công ty mới được thành lập.

Hình 4: Nắp của một chiếc cốc có chân, thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Quốc gia Bayern tại Munich, được trang trí bằng garnet Bohemian màu đỏ; chiều cao của nắp là 8,3 cm. Hình ảnh được phép sử dụng của Bảo tàng Quốc gia Bayern, Munich; ảnh do Bastian Krack chụp.

Hoạt động khai thác đá quý tại thung lũng Ziller, Bắc Tyrol, cùng với hoạt động cắt mài tại Salzburg, được Ignaz Hirtz, một người xuất thân từ vùng Breisgau, khởi xướng vào năm 1782. Hirtz hợp tác với Peter Kreidl, người đến từ thung lũng Ziller, trong việc cung cấp granat thô. Sau đó, cơ sở kinh doanh của Peter Kreidl được các con trai ông là Andrä và Jakob Kreidl, tiếp quản. Hoạt động cắt mài granat tại Salzburg vẫn duy trì ở quy mô nhỏ, trong khi nguồn cung granat thô vượt quá năng lực cắt mài tại địa phương. Vì vậy, granat từ thung lũng Ziller được xuất khẩu đến các trung tâm cắt mài khác tại Áo và Bohemia.

Những lô granat đầu tiên từ thung lũng Ziller đã được đưa đến các xưởng cắt mài tại Bohemia vào khoảng những năm 1800 hoặc ngay sau đó.

Vào cuối những năm 1820 và đầu những năm 1830, hai anh em Andrä và Jakob Kreidl đã thiết lập quyền độc quyền khai thác granat tại thung lũng Ziller. Vì vậy, khi Joseph Hofer, người cũng được sinh ra tại thung lũng Ziller, bắt đầu quan tâm đến hoạt động khai thác granat vào đầu những năm 1830, ông nhận thấy những khu vực có tiềm năng quan trọng nhất, đặc biệt là tại núi Roßrücken, đều nằm trong tay gia đình Kreidl.

Về thành phần hóa học, granat từ Roßrücken và các địa điểm khác trong thung lũng Ziller thuộc loại almandin (Hình 5). Trong quá trình tìm kiếm những địa điểm mới có triển vọng cung cấp granat đạt chất lượng đá quý, Hofer trước tiên di chuyển đến Nam Tyrol, sau đó vào năm 1852 chuyển đến khu vực xung quanh Radenthein, bang Carinthia, nơi ông cũng phát hiện almandin đạt chất lượng đá quý.

Hình 5: Các tinh thể almandin trong suốt đạt chất lượng đá quý từ thung lũng Ziller, Bắc Tyrol, nơi có các mỏ granat nổi bật nhất được khai thác tại Áo trong thế kỷ 19.Ảnh do Walter Ungerank cung cấp.

Gia đình Kreidl tiếp tục khai thác granat tại thung lũng Ziller cho đến năm 1904. Trong khi đó, hoạt động của gia đình Hofer vẫn được duy trì cho đến khi buộc phải ngừng hoàn toàn trong Thế chiến thứ nhất. Sau chiến tranh, hoạt động được khôi phục ở quy mô rất nhỏ, trước khi chính thức chấm dứt vào những năm 1920. Cả gia đình Hofer và Kreidl đều bán granat dưới tên “granat từ thung lũng Ziller”, bất kể nguồn gốc thực sự của chúng. Sau khi được cắt mài, tất cả các viên đá mài giác, dù là pyrop từ Bohemia hay almandin từ Tyrol và Carinthia, đều được giới thương mại gọi chung là “granat Bohemian”.

Nguồn: Dịch từ bài viết của tác giả Karl Schmetzer Petershausen, Germany; SchmetzerKarl@hotmail.com trong Tập san của “38th International Gemmological Conference Athens – Greece October 2025”.

Tài liệu tham khảo:

• Agricola, G., 1546. De ortu & causis subterraneorum. Lib. V.
• Collini, C.A., 1777. Tagebuch einer Reise welches verschiedene mineralogische Beobachtungen besonders über die Agate und den Basalt enthält; nebst einer Beschreibung der Verarbeitung der Agate, 377-427.
• Kunz, G.F., 1893. Bohemian garnets. Transactions of the American Institute of Mining Engineers 21, 241-250.

Dịch bởi: Nguyễn Văn Thịnh_DOJILAB HN