Yan Li, Qing Su
Viện Ngọc học, Đại học Khoa học Địa chất Trung Quốc, Vũ Hán 430074, Trung Quốc
yanli@cug.edu.cn
Ngọc trai nuôi cấy sử dụng nhân gốm (nhân dạng hạt – bead) là một loại hình ngọc trai nuôi nước mặn mới, mới xuất hiện trong thời gian gần đây. Quá trình hình thành của chúng tương tự ngọc trai nuôi cấy thông thường, và quy trình sản xuất chi tiết được trình bày trong tài liệu bổ sung. Mặc dù có vẻ ngoài tương tự ngọc trai Akoya, nhưng chúng thường có độ bóng (luster) mạnh hơn (Hình 1). Trong đánh giá giá trị ngọc trai, độ bóng ánh xà cừ là một trong những tiêu chí quan trọng nhất, điều này có thể giúp ngọc trai nhân gốm trở thành một dòng ngọc trai nuôi cấy chất lượng cao mới. Do đó, cần nghiên cứu nguyên nhân nền tảng tạo nên độ bóng vượt trội này, nhiều khả năng liên quan đến đặc điểm riêng của nhân gốm, cũng như cấu trúc và độ dày mỏng hơn của các lớp xà cừ bao quanh nhân. Báo cáo này nghiên cứu một phương pháp mới nhằm nuôi cấy ngọc trai chất lượng cao với chi phí thấp hơn, đồng thời chứng minh tính khả thi và ưu điểm của việc sử dụng vật liệu gốm làm nhân trong nuôi cấy ngọc trai.

Hình 1. Chín mẫu ngọc trai khác nhau: (a–e) ngọc trai nuôi cấy nhân gốm hiện đại (P1–P5); ngọc trai Akoya (A1); ngọc trai Edison (E1); ngọc trai vàng Biển Nam (G1); ngọc trai Tahiti (T1), tất cả đều sử dụng nhân vỏ trai.
Khi công nghệ ngày càng phát triển, việc ứng dụng các phương pháp phân tích và kiểm tra ngọc trai không phá hủy, nhanh chóng ngày càng được chú trọng. Trong số đó, phương pháp huỳnh quang ba chiều (3D fluorescence) và huỳnh quang tia X tán sắc năng lượng (Energy Dispersive X-ray Fluorescence – EDXRF) là những phương pháp không phá hủy hữu ích để mô tả đặc điểm của ngọc trai [L. Shi và cs., 2018; Y.J. Li và cs., 2023]. Trong nghiên cứu này, chúng tôi phân tích năm mẫu ngọc trai nuôi cấy nhân gốm (P1–P5) và bốn mẫu tham chiếu là ngọc trai Akoya (A1, E1, T1, G1) bằng các kỹ thuật tiên tiến hiện nay như EDXRF, phổ huỳnh quang 3D, phổ phát quang (PL), phổ tử ngoại–khả kiến (UV–Vis), phổ hồng ngoại biến đổi Fourier (FTIR) và hiển vi điện tử quét (SEM) (Hình 2).
Kết quả phổ huỳnh quang 3D cho thấy các mẫu P1–P5 (Hình 3a–e) và A1 (Hình 3f) được đặc trưng bởi sự xuất hiện của hai tâm huỳnh quang tại khoảng 374/446 nm và 374/462 nm(bước sóng kích thích/ bước sóng phát xạ – Ex/Em), đặc điểm này khác biệt rõ rệt so với các mẫu ngọc trai còn lại [Y.J. Li, C.Y.F. Chen & L.P. Li, 2023] (Hình 3g–i). Sự xuất hiện của hai đỉnh huỳnh quang tại 446 nm và 462 nm khi kích thích ở 374 nm là đặc trưng phát quang của axit humic [Y.J. Li & L.P. Li, 2023]. Điều này cho thấy thành phần hữu cơ chủ yếu trong các mẫu P1–P5 và A1 bao gồm axit humic, giúp phân biệt chúng với các mẫu khác. Sự hiện diện của axit humic có thể gây ra hiện tượng dập tắt huỳnh quang của các axit amin, như tryptophan. Nồng độ axit humic càng cao thì hiện tượng dập tắt huỳnh quang càng rõ rệt [Z. Wang và cs., 2015], dẫn đến cường độ huỳnh quang tryptophan yếu hơn ở các mẫu P1–P5 và A1. Do đó, có thể kết luận rằng loài trai mẹ tạo ra ngọc trai nuôi cấy nhân gốm tương đồng với loài tạo ra ngọc trai Akoya.
Kết hợp với kết quả EDXRF, cho thấy môi trường nuôi cấy là nước biển, chúng tôi khẳng định rằng trai mẹ sử dụng để nuôi cấy ngọc trai nhân gốm chính là loài dùng để nuôi cấy ngọc trai Akoya (Pinctada martensii).
Theo kết quả nghiên cứu, một đặc điểm then chốt để phân biệt ngọc trai nhân gốm với ngọc trai Akoya truyền thống (sử dụng nhân vỏ trai, thường từ nhuyễn thể nước ngọt) nằm ở kết quả EDXRF. Các mẫu ngọc trai nhân gốm cho thấy các đỉnh Zr mạnh và đặc trưng, nguyên nhân chính là do lớp xà cừ rất mỏng và nguyên tố Zr (là một nguyên tố kim loại nặng) từ vật liệu nhân gốm dễ dàng bị phát hiện xuyên qua lớp xà cừ. Điều này được xác nhận thêm bằng các phân tích phổ tán sắc năng lượng (EDS) trên cả lớp xà cừ của ngọc trai và nhân gốm sau khi cắt viên ngọc thành hai nửa (Hình 4). Các phân tích này đã chứng minh rõ ràng rằng hàm lượng Zr bất thường được ghi nhận trong phép đo EDXRF có nguồn gốc từ nhân gốm.


Hình 4. (a–b) Ảnh SEM và (d–e) phổ EDS của nhân mẫu P1 tại các vị trí khác nhau; (c) ảnh SEM và (f) phổ EDS của lớp xà cừ của mẫu P1.
Để làm rõ hơn nguyên nhân tạo nên độ bóng mạnh của ngọc trai nuôi cấy sử dụng nhân gốm, chúng tôi tiến hành phân tích SEM trên bề mặt và mặt cắt ngang của lớp xà cừ [F. Fu và cs., 2014] (Hình 5). Có thể thấy, các phiến aragonit hình lục giác trên bề mặt các mẫu sử dụng nhân gốm (P1 và P3) thể hiện hình thái đều đặn và tương đối phẳng, có hình dạng ổn định và ít vết nứt. Trong khi đó, giữa các lớp của mẫu A1 lại chứa nhiều mảnh aragonit bong tróc, làm tăng phản xạ khuếch tán bề mặt và dễ dàng làm giảm độ bóng (Hình 5d–i).Xét dưới góc độ độ nhám bề mặt, cơ chế liên kết bền chặt giữa lớp xà cừ và nhân gốm cũng được phân tích thêm: ranh giới không đồng đều giữa lớp xà cừ và nhân cho thấy độ nhám bề mặt của nhân gốm cao hơn so với nhân vỏ trai được sử dụng trong nuôi cấy ngọc trai Akoya truyền thống (Hình 5a–c). Dựa trên các phân tích SEM, chúng tôi cho rằng độ bóng mạnh của dòng ngọc trai mới này bắt nguồn từ việc sử dụng nhân gốm, giúp tăng cường sự liên kết chặt chẽ giữa nhân và lớp xà cừ, đồng thời tạo điều kiện cho sự phát triển đồng đều và phân bố ổn định của các lớp xà cừ. Ngoài ra, lớp xà cừ mỏng hơn, với độ dày trung bình khoảng 0,37 μm, của ngọc trai nhân gốm có thể được xem là một ưu điểm, do thời gian nuôi cấy ngắn hơn và chi phí sản xuất thấp hơn, mặc dù chúng có thể dễ bị hư hại hơn so với ngọc trai nuôi cấy thông thường. Tóm lại, nuôi cấy ngọc trai bằng nhân gốm có thể là một phương pháp hiệu quả nhằm nâng cao độ bóng của ngọc trai, đồng thời mở ra những hướng tiếp cận mới đầy tiềm năng cho công nghệ nuôi cấy ngọc trai trong tương lai.

Hình 5. (a–c) Ảnh SEM thể hiện độ dày lớp xà cừ của các mẫu A1, P3 và P1; (d–f) Ảnh SEM cấu trúc bề mặt lớp xà cừ của A1, P3 và P1; (g–i) Ảnh SEM mặt cắt ngang lớp xà cừ của các mẫu A1, P3 và P1.
Tài liệu tham khảo
- Shi, L., Wang, Y., Liu, X. & Mao, J. (2018). Phân tích thành phần và nhận diện ngọc trai Tahiti đen nuôi cấy từ loài trai Pinctada margaritifera bằng các kỹ thuật phổ học. Journal of Applied Spectroscopy, 85(1), tr. 98–102.
- Li, Y. J., Chen, C. Y. F. & Li, L. P. (2023). Nghiên cứu phổ học đối với ngọc trai Akoya xám được chiếu xạ gamma. Spectroscopy and Spectral Analysis, 43(4), tr. 1056–1062.
- Li, Y. J. & Li, L. P. (2023). Ứng dụng phổ huỳnh quang ba chiều trong nhận diện ngọc trai: Nghiên cứu trường hợp ngọc trai Akoya xám. Journal of Gems & Gemmology, 25(05), tr. 46–53.
- Wang, Z., Cao, J. & Meng, F. (2015). Tương tác giữa các thành phần giống protein và giống humic trong chất hữu cơ hòa tan thông qua hiện tượng dập tắt huỳnh quang. Water Research, 68, tr. 404–413.
- Fu, F., G., T. L., G., X. X., S., X. & Hu, X. B. (2014). Ảnh hưởng của vi cấu trúc đến đặc tính quang học của ngọc trai nuôi cấy nước ngọt. Materials Research Innovations, 18(4), tr. 245–250.
Lời cảm ơn
Nghiên cứu này được tài trợ bởi Quỹ Nghiên cứu Khoa học “CUG Scholar” của Đại học Khoa học Địa chất Trung Quốc, Vũ Hán (Mã số: CUG2022185), cùng với Dự án Nghiên cứu Nghề thủ công năm 2024 của Hiệp hội Nghệ thuật và Thủ công Trung Quốc, với đề tài “Nghiên cứu trường hợp về phát triển và xây dựng thương hiệu ngành thủ công lụa Thiên Tân” (Mã số: CNACS2024-I-3).
Nguồn: Hội nghị Ngọc học Quốc tế lần thứ 38, Athens – Hy Lạp, tháng 10 năm 2025.
Dịch bởi: Nguyễn Đức Phong_DOJILAB HN







