Bộ Trang sức Hoàng gia Pháp có một lịch sử lâu đời và đầy biến động. Vào năm 1530 dưới triều vua Francis I, một sắc lệnh của hoàng gia đã tuyên bố Bộ trang sức này là quốc bảo, với mục tiêu được bảo tồn và làm phong phú thêm theo thời gian. Bộ sưu tập này đã vượt qua những biến động của Cách mạng Pháp, nhưng sau đó lại bị phân tán sau khi Đế chế sụp đổ. Năm 1887, dưới thời Đệ Tam Cộng hòa Pháp, bộ sưu tập – khi đó bao gồm 77.486 viên đá quý – phần lớn đã bị bán đấu giá dưới dạng các lô đá rời. Một số ít trang sức còn lại của các vị hoàng hậu cuối cùng được bán nguyên trạng, trong khi các biểu tượng của chế độ quân chủ và đế chế (vương miện đăng quang và hai thanh kiếm) bị bóc tách trước khi phân chia thành các lô đá quý để bán. Tuy nhiên, ba cơ quan của Pháp đã tiếp nhận và lưu giữ được một số viên đá riêng lẻ cũng như một vài lô đá hiện vật. Trong số đó có một bộ sưu tập thạch anh tím “Siberia” (theo cách ghi trong các tài liệu lịch sử), vốn từng thuộc về một bộ trang sức do nhà kim hoàn Pháp Nitot chế tác vào năm 1810 dành cho Hoàng hậu Marie-Louise, người vợ thứ hai của Napoléon I. Bộ sưu tập này sau đó được chuyển giao cho Trường Mỏ Paris (Paris School of Mines, được gọi tắt là “Trường” trong phần còn lại của bài viết). Kể từ năm 1887, 177 viên amethyst đã được lưu giữ tại cơ sở này. Trong những năm gần đây, Bảo tàng Khoáng vật học của Trường Mỏ Paris (sau đây gọi là Bảo tàng “Khoáng vật học”) đã trưng bày hơn một trăm viên amethyst trong bộ sưu tập thường trực của mình, cùng với một số viên Emerald và các viên đá được gọi là “ruby Brazil” (thực chất là topaz hồng), những mẫu vật vốn cũng từng là một phần của kho báu quốc gia này.

Hình 1. Các viên amethyst thuộc bộ Trang sức Hoàng gia Pháp, có trọng lượng từ 0,10 đến 77,42 carat (ct). Ảnh: Bảo tàng Khoáng vật học, Mines Paris – PSL / E. Gaillou.

Kho bảo vật quốc gia này hiện đang được Trường Mỏ Paris tiến hành nghiên cứu chuyên sâu. Sau khi kiểm tra các mẫu “Emerald” từng được gắn trên vương miện đăng quang cuối cùng (Karampelas và cộng sự, 2022), bảo tàng một lần nữa hợp tác với Phòng thí nghiệm Ngọc học Pháp (Laboratoire Français de Gemmologie – LFG) để thực hiện các nghiên cứu ngọc học đối với bộ sưu tập thạch anh tím này, đồng thời tìm hiểu bối cảnh lịch sử của chúng. Mục tiêu của nghiên cứu này là thu thập tối đa thông tin liên quan đến các món trang sức từng được gắn amethyst, đồng thời tiến hành nghiên cứu ngọc học toàn diện với từng viên trong tổng số 177 mẫu đá quý (Hình 1).

Các đặc điểm ngọc học được xác định bằng các thiết bị giám định đá quý cơ bản (khúc xạ kế, tỷ trọng, đèn tia cực tím sóng ngắn và sóng dài công suất 3 watt) được thực hiện tại Bảo tàng Khoáng vật học. Các phân tích vi hiển vi, thành phần hóa học và quang phổ học được tiến hành tại LFG ở Paris. Các mẫu đá được vận chuyển đến phòng thí nghiệm theo năm lô khác nhau, mỗi lô phân tích trong khoảng một tuần. Phổ Raman và quang phát quang (PL) được ghi nhận bằng máy Raman di động với bước sóng kích thích 532 nm, cũng như hệ Raman gắn kính hiển vi với bước sóng kích thích 514 nm. Phổ Vis–NIR được thu trong dải 365–1000 nm bằng thiết bị di động sử dụng quả cầu tích hợp. Phổ FTIR được đo trong khoảng 400–8000 cm⁻¹ ở chế độ truyền qua, sử dụng chùm tia hội tụ. Phân tích huỳnh quang tia X được thực hiện với bộ thông số đo được tối ưu hóa bằng cách kết hợp nhiều bộ lọc và mức điện áp khác nhau nhằm nâng cao hiệu quả phân tích.

Trong cuốn sách của mình, Morel (1988) đã trình bày một bản phục dựng lịch sử hoàn chỉnh về bộ trang sức Hoàng gia Pháp, kèm theo danh mục hầu hết các món trang sức và đá quý nằm trong bộ sưu tập này. Các hiện vật được chuyển giao cho Trường Mỏ Paris có thể dễ dàng nhận diện. Đối với các viên thạch anh tím “Siberia”, Morel cho biết chúng từng là một phần của bộ trang sức thạch anh tím và kim cương do Hoàng đế Napoléon I đặt thợ kim hoàn Marie-Étienne Nitot chế tác để bổ sung vào Vương miện, dành cho Hoàng hậu Marie-Louise sử dụng (Morel, 1988, tr. 276). Bộ trang sức thạch anh tím – kim cương bao gồm một vương miện nhỏ, thắt lưng, vòng cổ, lược cài tóc, một đôi bông tai và một đôi vòng tay. Tổng cộng, bộ trang sức này gồm 235 viên thạch anh tím và 3.630 viên kim cương. Morel cũng nhấn mạnh rằng, vào thời điểm đó, thạch anh tím là một loại đá quý rất thịnh hành, đạt đến đỉnh cao danh tiếng trong giai đoạn chủ nghĩa Lãng mạn (Romantic Era). Số phận của bộ trang sức amethyst – kim cương cũng được đề cập trong tác phẩm của ông (tr. 385). Trong thời kỳ khôi phục vương quyền Bourbon, vua Louis XVIII (trị vì từ 1814 đến 1821) đã cho bóc tách một số món trang sức và chuyển nhượng khoảng 6.000 viên đá quý khỏi bộ sưu tập Trang sức Hoàng gia Pháp. Bộ trang sức thạch anh tím – kim cương là một trong những món trang sức bị bóc tách, tuy nhiên các viên thạch anh tím vẫn được giữ lại trong bộ sưu tập Trang sức Hoàng gia. Đến năm 1887, bộ trang sức Hoàng gia Pháp được đem bán, trong đó một số lô được chuyển giao cho Bảo tàng Louvre, Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia, và Trường Mỏ Paris, bao gồm 177 mẫu thạch anh tím “Siberia” được nghiên cứu trong công trình này.

Hình 2. Hiện tượng phân đới màu của mẫu ENSMP 69828.14. Ảnh dưới kính hiển vi: U. Hennebois/LFG, © Bảo tàng Khoáng vật học, Mines Paris – PSL; tiêu cự 5 mm.

Trong quá trình chuẩn bị cho một triển lãm tạm thời, diễn ra từ tháng 9 năm 2023 đến tháng 3 năm 2024, các nhà khoáng vật học của Bảo tàng Khoáng vật học đã liên hệ với hậu duệ của nhà kim hoàn Nitot, tức Maison Chaumet – thương hiệu trang sức danh tiếng có trụ sở tại quảng trường Vendôme, Paris – nhằm tiến hành nghiên cứu về lịch sử của các món trang sức này. Trung tâm Di sản của Maison Chaumet đã phát hiện một tư liệu quan trọng: bản vẽ thiết kế của chiếc vương miện nhỏ, vốn là một phần của bộ trang sức thạch anh tím và kim cương. Các cuộc tìm kiếm kéo dài trong kho lưu trữ di sản của Maison cho đến nay chưa phát hiện thêm tài liệu nào khác liên quan tới bộ sưu tập này. Bản sao chụp của bản vẽ này đã được lần đầu tiên công bố và trưng bày trong khuôn khổ triển lãm nói trên.

Các mẫu đá được nghiên cứu đều được mài giác, với hình dạng từ tròn, oval đến hình gối, có trọng lượng từ 0,10 đến 77,42 carat. Phần lớn các mẫu được kiểm tra chứa nhiều loại bao thể tự nhiên khác nhau và xuất hiện các vùng không màu rõ rệt (Hình 2). Do đó, các mẫu này được xác định là đá quý tự nhiên, không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu xử lý nào. Tất cả các mẫu đá quý tự nhiên này không phát quang dưới tia cực tím, có tỷ trọng xấp xỉ 2,65 và chiết suất trong khoảng 1,54–1,55. Tuy nhiên, 08 mẫu khi quan sát dưới kính hiển vi cho thấy bọt khí, là dấu hiệu của sản phẩm nhân tạo; các mẫu này phát huỳnh quang xanh lam dạng phấn dưới đèn cực tím, có tỷ trọng khoảng 2,50 và chiết suất xấp xỉ 1,52. 169 mẫu tự nhiên cho phổ Raman đặc trưng của thạch anh. Phổ FTIR của các mẫu này có sự biến thiên: một số thể hiện ba dải hấp thụ đặc trưng của thạch anh tím tự nhiên tại 3585, 3595 và 3614 cm⁻¹; trong một số phổ, dải tại 3595 cm⁻¹ không xuất hiện. Hiện tượng này trước đây cũng đã được ghi nhận ở các mẫu thạch anh tím tự nhiên có các vùng không màu phát triển rõ rệt (Karampelas và cs., 2011). Ngược lại, 08 mẫu nhân tạo cho phổ Raman và FTIR đặc trưng của thủy tinh nhân tạo. Phân tích UV–Vis–NIR cho thấy Mn³⁺ là chất tạo màu chủ yếu trong các mẫu nghiên cứu này.

Bài báo này một lần nữa nhấn mạnh vai trò thiết yếu của nghiên cứu khoa học trong việc nghiên cứu các bộ sưu tập bảo tàng. Chúng tôi hy vọng rằng các nghiên cứu đang được tiếp tục thực hiện đối với bộ sưu tập lịch sử cấp quốc gia này, bộ sưu tập thuộc sở hữu và được quản lý bởi Trường Mỏ Pháp từ năm 1792, thông qua sự hợp tác giữa Phòng Thí nghiệm Ngọc học của Pháp và Bảo tàng Khoáng vật học thuộc trường Mỏ Paris – PSL, sẽ truyền cảm hứng cho các tổ chức khác chủ động ghi nhận, nghiên cứu và công bố những hiểu biết mới về các mẫu vật trong bộ sưu tập của mình tới cả cộng đồng khoa học lẫn công chúng rộng rãi.

Tài liệu tham khảo

• Karampelas, S., Fritsch, E., Zorba, T. & Paraskevopoulos, K. M. (2011). Phổ hồng ngoại của amethyst tự nhiên so với amethyst tổng hợp: Cập nhật. Gems & Gemology, 47(3), tr. 196–201.
• Karampelas, S., Gaillou, E., Herreweghe, A., Maouche, F., Hennebois, U., Leblan, S., Meslin Sainte Beuve, B., Lechartier, M., Nectoux, D. & Delaunay, A. (2022).
  Nghiên cứu ngọc học và phổ học bằng các thiết bị di động đối với một số mẫu “Emeralds” từ vương miện đăng quang của Hoàng đế Napoléon III. Gems & Gemology, 58(2), tr. 168–183.
• Morel, B. (1988). Les Joyaux de la Couronne (Trang sức Vương miện Hoàng gia). Fonds Mercator, Antwerp; Nhà xuất bản Albin Michel, 420 trang.

Nguồn: Hội nghị Ngọc học Quốc tế lần thứ 38, Athens – Hy Lạp, tháng 10 năm 2025.