Turquois (còn được gọi là ngọc lam) từ lâu đã giữ vai trò quan trọng về văn hóa, kinh tế và biểu tượng trong nhiều nền văn minh cổ đại, vừa được sử dụng như một vật phẩm trang sức cao cấp, vừa đóng vai trò là phương tiện trao đổi có giá trị. Sự phân bố của turquois cung cấp những bằng chứng quan trọng về các mạng lưới thương mại đường dài (Hình 1), chiến lược khai thác và cung ứng nguồn nguyên liệu, cũng như cấu trúc kinh tế – xã hội đã tạo điều kiện cho sự lưu thông của loại vật liệu này. Nghiên cứu này phân tích so sánh liên văn hóa đối với các hiện vật turquois từ hai bối cảnh khảo cổ có vị trí địa lý khác biệt: quần thể mộ Reshui (Mộ số 1 Xuewei, tỉnh Thanh Hải, Trung Quốc, thời nhà Đường, năm 744 SCN) (theo Ma và cộng sư., 2024) và di chỉ Tepe Zagheh (đồng bằng Qazvin, Iran, thời kỳ chuyển tiếp Đồ đá đồng, khoảng 5200–4200 TCN) (theo Vidale và cộng sự., 2018).
Để xác định đặc điểm khoáng vật học và thành phần hóa học của các mẫu turquois, nghiên cứu đã áp dụng phương pháp phân tích đa kỹ thuật không phá hủy. Các kỹ thuật phân tích được sử dụng bao gồm phổ Raman, phổ hồng ngoại biến đổi Fourier (FTIR), huỳnh quang tia X tán sắc năng lượng (EDXRF) và khối phổ plasma cảm ứng kết hợp kỹ thuật tia laser (LA-ICP-MS). Việc xác định nguồn gốc của các mẫu được hỗ trợ bởi cơ sở dữ liệu LA-ICP-MS quy mô lớn, bao gồm hơn 2.000 kết quả đo từ các mỏ turquois tại Trung Quốc (Hồ Bắc, Hà Nam, Thiểm Tây, Tân Cương, Cam Túc, Thanh Hải và An Huy) và 586 kết quả đo từ các nguồn turquois chính của Iran (Neyshabur, Baghu và Meiduk). Sự kết hợp của các phương pháp phân tích này cho phép nhận diện các pha khoáng vật đặc trưng, đặc điểm phân bố của các nguyên tố vết và quy luật phân bố các nguyên tố đất hiếm (REE), những tiêu chí có ý nghĩa quyết định trong việc xác định chính xác nguồn gốc của turquois (Shirdam và cộng sự., 2024).

Hình 1. Phân bố các mỏ ngọc lam chủ yếu dọc theo con đường Tơ lụa và vị trí phát hiện các hiện vật turquois được nghiên cứu trên các tuyến giao thương.

Đối với nhóm hiện vật Reshui, các giả thuyết ban đầu cho rằng Delingha (khu vực Ô Lan, tỉnh Thanh Hải) là nguồn cung turquois có khả năng nhất, dựa trên sự hiện diện của các đặc điểm khoáng vật đặc trưng của mỏ turquois hình thành trong đá trầm tích. Tuy nhiên, các phân tích chi tiết về đặc điểm khoáng vật học và thành phần nguyên tố vết, bao gồm quy luật phân bố các nguyên tố đất hiếm (REE) và tổ hợp khoáng vật thứ sinh, cho thấy các mẫu này không tương đồng với turquois đã biết từ Delingha. Thay vào đó, các đặc điểm địa hóa học của hiện vật lại phù hợp với turquois có nguồn gốc từ hệ tầng núi Shuangying, khu vực Bắc Sơn, tỉnh Cam Túc. Kết quả này đã làm thay đổi nhận thức trước đây về nguồn cung turquois dưới thời nhà Đường, cho thấy việc khai thác và phân phối loại vật liệu này nhiều khả năng được tích hợp vào mạng lưới thương mại chính thức do nhà nước quản lý thông qua Hành lang Hà Tây, một tuyến giao thương chiến lược trên con đường Tơ lụa. Việc phát hiện turquois có nguồn gốc từ Cam Túc trong các ngôi mộ của tầng lớp tinh hoa tại Thanh Hải cho thấy sự kiểm soát tập trung của chính quyền đối với các nguồn tài nguyên có giá trị cao, đồng thời phản ánh phạm vi ảnh hưởng rộng lớn và mức độ phát triển của mạng lưới kinh tế dưới triều đại nhà Đường.

Hình 2. Quy trình kỹ thuật truy xuất nguồn gốc turquois, bao gồm minh họa quá trình xử lý dữ liệu và các phương pháp xử lý sự chồng lấn của các dấu hiệu địa hóa.

Tài liệu trích dẫn: 

• Ma, B., Li, X., Qin, X., và cộng sự, 2024.Nghiên cứu sơ bộ về nguồn gốc của turquois khai quật từ Mộ số 1 Xuewei thuộc quần thể mộ Reshui, huyện Dulan, tỉnh Thanh Hải, trong đợt khai quật năm 2018. Khảo cổ học và Di vật Văn hóa, 2024(4), 121–128
• Shirdam, B., Yang, M., Liu, J., Liu, L., Shen, A.H., 2024.
  Đặc trưng dấu hiệu truy xuất nguồn gốc và hành vi địa hóa của turquois trong các mỏ đồng: nghiên cứu so sánh trường hợp mỏ Meiduk (Iran) và Tongling (Trung Quốc). Tạp chí Đá quý và Ngọc học, 26(S1), 71–73.
• Vidale, M., Fazeli-Nashli, H., Desset, F., 2018.
  Tiền sử muộn của khu vực phía bắc Cao nguyên Trung tâm Iran (khoảng 6000–3000 TCN): sự phát triển và suy tàn của các mạng lưới phi tập trung. Trong: Thặng dư không cần nhà nước: Các hình thức tổ chức chính trị trong thời tiền sử. Hội nghị Khảo cổ học Trung Đức lần thứ 10, tổ chức từ ngày 19–21 tháng 10 năm 2017, Halle (Saale).

Nguồn:

Hội nghị Ngọc học Quốc tế lần thứ 38, Athens – Hy Lạp, tháng 10 năm 2025.